Kể chuyện bằng rối cho trẻ em, các yếu tố lưu tâm

Trong phương pháp giáo dục Steiner, từ bậc mầm non, trẻ em được tiếp xúc với rất nhiều hình thức kể chuyện: kể chuyện miệng, chuyện cử chỉ, rối bàn, rối dây, rối bóng. Tuy nhiên cách sử dụng ánh sáng, âm thanh, hình ảnh… lại có nhiều nét khác biệt với các sân khấu trẻ em mà chúng ta thường thấy.

Âm thanh

Trẻ được nghe cô giáo kể chuyện và hát không qua thiết bị âm thanh như loa đài. Giọng kể của cô trầm ấm, âm lượng vừa đủ nghe, lời kể từ tốn, chầm chậm để trẻ có thể lắng nghe trọn vẹn câu chuyện. Một giọng nói truyền cảm thực sự tạo ra rung động cộng hưởng nơi người nghe, khiến cho đứa trẻ bị thu hút và ghi nhớ rất sâu.

Màu sắc

Bàn rối và con rối đều do cô giáo tự làm từ vải dạ, lông cừu và lụa, được bài trí đẹp mắt tựa như một thế giới thần tiên có hoa, cỏ, đá, gỗ, con vật, con người… Mắt của trẻ được nhìn vào những thứ tròn trịa, mềm mại, hài hòa, giúp nuôi dưỡng thị giác và thẩm mĩ của trẻ.

Chuyển động

Cô giáo dùng bàn tay khẽ khàng đưa con rối đi lại, từng bước chậm rãi, vững chãi, uyển chuyển, dường như không một động tác nào thừa ra. Chuyển động của rối dây còn đặc biệt đẹp hơn, rối dây trông tựa như những em bé được người lớn dìu dắt khi đang tập đi. Một cảm giác được nâng đỡ, được bảo vệ và trân trọng nảy nở ở bên trong trẻ khi nhìn cô giáo sử dụng rối dây.

Âm nhạc

Nhạc quãng 5 với những nốt cao vi vu, nhịp điệu thong thả, lời hát tươi sáng là điểm nhấn đặc biệt trong những câu chuyện. Sau giờ kể chuyện, trẻ có thể ngay lập tức thuộc và ngân nga bài hát của cô. Do đó, bài hát trong câu chuyện thường được giáo viên sáng tác cẩn thận.

Câu chuyện

Khác với những sân khấu ta thường thấy, khi âm thanh, ánh sáng, màu sắc… được kết hợp hài hòa và chỉ vừa đủ để không gây “nhiễu” cho giác quan, thì điều thực sự nổi bật là câu chuyện được kể. Mỗi câu chuyện được kể đều có ý nghĩa nuôi dưỡng tâm hồn và sự phát triển tổng thể hài hòa ở trẻ (wholeness). Ta có thể dễ dàng trông thấy đứa trẻ há miệng ra nghe chuyện, chìm đắm trong diễn biến câu chuyện – đó là khi trẻ đang “ăn” một món ăn tinh thần mà giáo viên là người hiểu rõ trẻ cần “ăn” món gì trong giai đoạn nào.

Nghi thức

Trước khi cô kể chuyện, mọi trẻ đang nghịch ngợm đều biết để ngồi giữ yên lặng, vì sao vậy? Chúng cảm nhận được bầu không khí thân thuộc, mùi đốt nến, tiếng đàn lyre báo hiệu giờ kể chuyện sắp bắt đầu. Sự hiện diện nghiêm ngắn của cô giáo sẽ làm mẫu cho trẻ – trẻ bắt chước cô và dừng chơi đùa. Nghi thức là một phần không thể thiếu để tạo nên nhịp điệu và tính ổn định trong mọi hoạt động ở trường học Steiner.

Con người

Từ một góc nhìn, có thể nói một giáo viên mầm non giỏi là một giáo viên kể chuyện hay. Mọi trẻ em đều thích nghe kể chuyện, nên giáo viên có thể sử dụng những câu chuyện để truyền đạt cho em thật nhiều điều. Bởi vậy cô giáo sẽ kể chuyện hàng ngày, kể chuyện các hình thức khác nhau vào các dịp khác nhau (như dịp sinh nhật, lễ hội, chuyển nhà…). Không chỉ vậy, cô còn có thể nâng việc kể chuyện lên thành một nghệ thuật dành cho trẻ em – là những bản phối hợp giữa nghệ thuật kể chuyện, thơ, ca, kịch; nơi cô giáo cũng như một nghệ sĩ dành nhiều thời gian và tâm huyết cho tác phẩm của mình.

Trẻ em ngày nay thường tiếp xúc với những câu chuyện qua phim hoạt hình, sách truyện, tranh ảnh… Rất ít khi trẻ được nghe kể chuyện. Trẻ cũng thường bị phơi nhiễm với những câu chuyện không phù hợp với độ tuổi, ví dụ như “Dế mèn phiêu lưu ký” không dành cho trẻ mầm non. Trẻ cũng thường xuyên bị kích thích giác quan quá mức bởi màu sắc quá rực rỡ, âm thanh quá lớn, ánh sáng quá chói… Bởi vậy mà giờ kể chuyện trong trường học Steiner càng trở nên đặc biệt quan trọng.

Ông Rudolf Steiner và Bà Maria Montessori đều mô tả rằng trẻ nhỏ có khả năng thẩm thấu toàn bộ những trải nghiệm trong môi trường sống một cách sâu sắc. Ông Steiner đã viết: “(Từ khi sinh ra) cho đến khi thay răng, đứa trẻ là một cơ quan cảm giác khổng lồ (sensory organ)”. Bà Maria so sánh đứa trẻ với “miếng bọt biển thấm hút tất cả mọi thứ trong môi trường một cách vô thức”. Trẻ không chỉ bắt chước lại những gì trẻ nhìn thấy, cảm thấy, nghe thấy và phản chiếu lại qua lời nói, chuyển động sinh học bên ngoài, mà trẻ còn bắt chước từ bên trong: trẻ thấm hút và tái tạo lại những trải nghiệm bên ngoài thành cái nội tại bên trong trẻ – lưu ý rằng điều này diễn ra hoàn toàn tự nhiên và hoàn toàn không có chọn lọc. Do đó, trải nghiệm dành cho trẻ em cần thiết phải là một trải nghiệm đa giác quan (không chỉ đơn thuần là ngồi xem màn hình), trải nghiệm đó phải được chuẩn bị cẩn thận để trẻ bắt chước đúng đắn.

Cao hơn thế, Steiner cho rằng từ khi bắt đầu cuộc sống trên trái đất, trẻ em có ý định trở thành con người đích thực. Chúng muốn phát triển một cơ thể vật lý để chứa đựng cái Tôi cao hơn thuộc về linh hồn. Chúng tin rằng những gì chúng hấp thụ qua các giác quan sẽ giúp chúng hiện thực hóa ý định này. Kể chuyện bằng rối, ở mọi khía cạnh kể trên, giúp nuôi dưỡng các giác quan, nuôi dưỡng tâm hồn, và khẳng định sự tồn tại của tinh thần trong mỗi chúng ta. Múa rối có thể mô hình hóa việc trở thành một con người thực sự ngay thẳng với mục đích cao quý. Và trong thời kỳ hậu đại dịch của thế giới, kể chuyện rối còn có khả năng chữa lành và phục hồi sự phát triển lành mạnh hướng tới sự toàn vẹn (wholeness).

———-